19th January 1968: Greek politician (and Prime Minister) Andreas Papandreou holds a press conference in Paris. (Photo by Keystone/Getty Images)

Το διαζύγιο και ο ατίθασος μαθητής

Συχνά οι αντίπαλοι τον περιέγραφαν ως αμφιλεγόμενο. Οι δικοί του άνθρωποι μιλάνε για ένα βαθιά συναισθηματικό άτομο, που τον εξίταραν τα πάθη. Ψάχνοντας στα παιδικά του χρόνια αναφορές και στιγμιότυπα που σφυρηλάτησαν την προσωπικότητά του, δεν μπορεί να μη σταθεί κανείς στο διαζύγιο των γονιών του. Παρότι ήταν φιλικό, τον συντάραξε. Ο πατέρας του, Γεώργιος Παπανδρέου, είναι από τις ηγετικές φιγούρες της προπολεμικής αλλά και της μεταπολεμικής Ελλάδας. Όνειρό του, να δει το μοναχογιό του να τον διαδέχεται. Όχι όμως και η μητέρα του, η αριστοκρατικής καταγωγής Ελληνοπολωνή, Σοφία Μινέικο.

Μεγαλώνει στη Μυτιλήνη, μόνο που οι πρώτες του μνήμες δεν έχουν παιχνίδια και ανεμελιά, αλλά επισκέψεις στις φυλακές, όπου τον έπαιρνε μαζί του η μητέρα του, για να δουν τον κρατούμενο πατέρα του. Ένα άρθρο του, στο οποίο καταφερόταν εναντίον του βασιλιά, ήταν αρκετό για να φυλακιστεί. Με την αποφυλάκισή του γίνεται απόπειρα δολοφονίας εναντίον του. Το 1923, με την ανάληψη του υπουργείου Εσωτερικών από τον Γεώργιο Παπανδρέου, μετακομίζουν στην Κυψέλη. Για άλλη μια φορά η οικογένεια χωρίζεται, καθώς με τη δικτατορία Παγκάλου ο Γεώργιος Παπανδρέου εκτοπίζεται στο Ναύσταθμο και στη συνέχεια στη Σαλαμίνα. Ακολουθεί το διαζύγιο των γονιών που τον τσακίζει. «Στην πέμπτη Δημοτικού με έγραψαν στο νεοσύστατο Κολλέγιο Αθηνών. Στο τέλος του έτους ανακοινώθηκε ότι ήμουν ο χειρότερος μαθητής της τάξης! (…) Ο πατέρας μου εξέφρασε τη θλίψη του για την “αποτυχία” του γιου του. Κι αυτό με προβλημάτισε ολόκληρο το καλοκαίρι. Και το έβαλα στόχο, όταν γυρίσω στο Κολλέγιο, στην έκτη να γίνω πρώτος μαθητής. Πράγματι βγήκα πρώτος και παρέμεινα πρώτος μέχρι την πέμπτη Γυμνασίου στο Κολλέγιο» περιγράφει ο ίδιος. Η Σοφία Μινέικο έχει μετακομίσει στο Ψυχικό μαζί με τον Ανδρέα, ενώ ο πατέρας του επισημοποιεί το δεσμό του με την ηθοποιό-σταρ της εποχής Κυβέλη. Μπορεί ο Ανδρέας να είναι ο καλύτερος μαθητής στο σχολείο, παραμένει όμως ατίθασος. «Ήμουν δύσκολος μαθητής… Απείθαρχος. Και με πρωτοβουλίες που δεν ταίριαζαν στην τότε αντίληψη της σχολικής εκπαίδευσης» περιγράφει στον Γιώργο Δουατζή.

Το 1934 στο Κολλέγιο ξεσπά σκάνδαλο. Ο Ανδρέας με φίλους του εκδίδει την εφημερίδα Το Ξεκίνημα, όπου στο πρώτο τεύχος της υπογράφει ένα άρθρο με τίτλο «Η οικονομική σχέση των τάξεων», το οποίο κατέληγε ως εξής: «Είμαστε κι εμείς αναγκασμένοι να πούμε αυτό που είπε ο Μαρξ: “Προλετάριοι όλοι του κόσμου, ενωθείτε!”». Ο πατέρας του γίνεται έξαλλος, μα ο Ανδρέας έχει ήδη εντυπωσιαστεί από την Αριστερά και τον Τρότσκι. Το πολιτικό περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει δεν τον αφήνει ανεπηρέαστο. Έτσι, όταν στην τελευταία τάξη καλείται να απαντήσει στην ερώτηση «ποια είναι τα τρία επαγγέλματα που θα ήθελε να ακολουθήσει;», εκείνος γράφει: «Πολιτικός. Κοινωνιολόγος. Καπετάνιος σε βαπόρι».

Papandreou (2)

Η πρώτη του σύλληψη και οι ΗΠΑ

Ο Ανδρέας εντάσσεται σε μια τροτσκιστική οργάνωση και το 1934 η Ελλάδα γνωρίζει τη δικτατορία του Μεταξά. Ο πατέρας του εξορίζεται στην Άνδρο.

Ο Ανδρέας είναι φοιτητής της Νομικής, όταν το 1940 συλλαμβάνεται ως μέλος τροτσκιστικής οργάνωσης. Στο δωμάτιο της ανάκρισης τον περιμένει ο Γιαννάκος, επαγγελματίας μποξέρ. «Η ασφάλεια με “περιποιήθηκε”. Ύστερα από κάποια γρονθοκοπήματα, στα οποία απήντησα, μου έδεσαν τα χέρια με χειροπέδες πίσω από την πλάτη και προχώρησαν σε βασανισμό γνωστού τύπου, φάλαγγα, ξύλο, σπάσιμο μασέλας. Για περίπου 48 ώρες». Το σαγόνι του εξαρθρώθηκε. «Συνοπτικά μπορούμε να πούμε πως η πολιτική του Ανδρέα ήταν μια απάντηση στη γροθιά του Γιαννάκου» τόνιζε το 2006 στην Παύλου Τσίμα ο Σπύρος Δραΐνας, συγγραφέας του βιβλίου Ανδρέας: Η Γέννηση Ενός Πολιτικού Αντάρτη.

Με την αποφυλάκισή του αποφασίζει να φύγει από την Ελλάδα. Είναι απογοητευμένος και πολιτικά ακρωτηριασμένος, αφού βρίσκεται υπό την παρακολούθηση της περιβόητης «αστυνομίας του Μανιαδάκη». Ο Γεώργιος Παπανδρέου ψυχανεμίζεται την πρόθεση του Ανδρέα, πριν καν εκείνος του το ανακοινώσει. «Το μόνο πρόβλημα είναι πως δεν μπορώ να σε βοηθήσω. Δεν υπάρχουν λεφτά» είπε στο γιο του και συνέχισε: «Θα κάνω ό,τι μπορώ για το εισιτήριο και μετά θα δούμε». Ο Ανδρέας θυμάται πως «αυτό το “θα δούμε” ήταν 20 δολάρια». Όχι πολλά για ένα τέτοιο ταξίδι, αλλά εκείνος ήταν αποφασισμένος. «Είχα ξοδέψει κάποια στο πλοίο και έφτασα με 14. Πήγα να κουρευτώ, άλλα 2,5 δολάρια. Υπήρχε πρόβλημα επιβίωσης. Ευτυχώς, βρέθηκαν παλιοί μου φίλοι, ένας καθηγητής μου από το Κολλέγιο Αθηνών, που με έκανε βιβλιοθηκάριο στο International House, το Διεθνές Σπίτι για Φοιτητές».

Πηγαίνει στο Χάρβαρντ για μεταπτυχιακές σπουδές. Το άστρο του λάμπει αμέσως. Λίγο πριν πάρει το μάστερ του, όμως, και υπό το βάρος της ανέχειας, ζητά δουλειά από τη διοίκηση του πανεπιστημίου. Και αναλαμβάνει το πλύσιμο των παραθύρων της Θεολογικής Σχολής. «Δεν ήταν κακός ο μισθός… Δεν ήταν και τόσο ενδιαφέρουσα η δουλειά» λέει χαμογελώντας στην κάμερα της ΕΤ1, σε συνέντευξη στον Γιώργο Δουατζή. «Λίγο καιρό αργότερα, γυρνώντας σπίτι μου, βρήκα ένα σημείωμα που έγραφε πως διορίζομαι υφηγητής (ίσως η λέξη να μην αποτυπώνει ακριβώς την ιεραρχία του Χάρβαρντ), με ένα μισθό που μου φάνηκε τεράστιος. 3.500 δολάρια ετησίως». Το 1941, στα 22 του, παντρεύεται τη Χριστίνα Ρασσιά, αλλά ο γάμος τους θα λήξει άδοξα. Ο Ανδρέας κατατάσσεται εθελοντικά στο αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό. Με την ολοκλήρωση του διδακτορικού του στα Οικονομικά και τη Φιλοσοφία από το Χάρβαρντ, διορίζεται αναπληρωτής καθηγητής.

Οι πιέσεις του πατέρα του

Η απελευθέρωση από τους Γερμανούς φέρνει και την αποκατάσταση της επικοινωνίας με τον πατέρα του. «Χωρίς αμφιβολία, πέρασες και περνάς ακόμη τις πιο δύσκολες ημέρες της πολιτικής σου σταδιοδρομίας. Για τον ίδιο λόγο οι ημέρες αυτές ήταν και είναι οι πιο δύσκολες που θυμάμαι για μένα. Οι στενοχώριες σου είναι δικές μου στενοχώριες, όπως και οι χαρές σου είναι και δικές μου. Όσο μακριά και να ’μαστε, όσο αραιά κι αν είναι τα γράμματά μου, θέλω να ξέρεις πως είμαι πάντα δίπλα σου, πάντα κοντά σου» του γράφει σε ένα γράμμα του.

Η ακαδημαϊκή καριέρα του Ανδρέα είναι ιλιγγιωδώς ανοδική. Tο 1947 διορίστηκε επίκουρος και στη συνέχεια τακτικός καθηγητής του Πανεπιστημίου της Μινεσότα και στη συνέχεια του ξακουστού Μπέρκλεϊ. Διετέλεσε πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης από το 1956 ως το 1959. «Ο Ανδρέας ήταν μέσα στους δέκα καλύτερους οικονομολόγους στις ΗΠΑ εκείνη την εποχή» λέει στον Παύλο Τσίμα ο, επίσης οικονομολόγος, Richard Westebby, το 2006. Ο ίδιος έχει ασπαστεί τον αμερικανικό τρόπο ζωής. Η τριβή του με τους φοιτητές και ο προοδευτικός τρόπος σκέψης του βγαίνουν ακόμη και στην καθημερινότητά του, καθώς κυκλοφορεί με τζιν, ακούει την τζαζ των Louis Armstrong και Nat King Cole και απολαμβάνει τα ουίσκι του συνοδεία πούρων.

Παρά τις επιτυχίες του, ο πατέρας του είναι εκείνος που τον πιέζει αφόρητα να επιστρέψει στην Ελλάδα, μέσα από τις σπαρακτικές επιστολές που του στέλνει. Ο Ανδρέας αντιστέκεται. «Είχε επηρεαστεί πολύ από τους Μανιαδάκηδες» εξηγεί ο Αδαμάντιος Πεπελάσης, φίλος του, διαπρεπής οικονομολόγος και πανεπιστημιακός (μεταξύ άλλων στο UCLA).

Στο βιβλίο Ανδρέας Παπανδρέου: Η Γέννηση Ενός Πολιτικού Αντάρτη, ένα περιστατικό περιγράφει την επιμονή τόσο του πατέρα όσο και του γιου: «Το 1952, π.χ., όταν ο Πλαστήρας επεσκέπτετο τις ΗΠΑ, είχε παρακληθεί από τον Γ. Παπανδρέου να συναντήσει τον Ανδρέα και να τον παροτρύνει κι αυτός να επιστρέψει. Η συνάντηση των δύο έγινε στο Σικάγο. Όταν επέστρεψε ο Πλαστήρας στην Αθήνα, φώναξε στο γραφείο του τον Μιχάλη Μανουηλίδη, το γνωστό ως “Μ. Μήδη”, παλαιό νομάρχη Λέσβου, αφοσιωμένο στο “Γέρο”, και τον παρακάλεσε να μεταφέρει στον πρόεδρο (Γ. Παπανδρέου) τους χαιρετισμούς του Ανδρέα και την άποψη του Πλαστήρα “να αφήσει τον Ανδρέα εκεί που είναι, ήσυχο, με την καλή του καριέρα στο πανεπιστήμιο. Δεν ενδιαφέρεται να γυρίσει πίσω και τα αισθήματά του για μας εδώ δεν είναι τόσο θερμά…”. Η αντίδραση του Γ. Παπανδρέου στον Μήδη ήταν απλή: “…Ακόμη και ο πρωτόγονος Πλαστήρας αντελήφθη…”».

Όλα τα νέα, πλούσιο ρεπορτάζ, καθημερινές στιγμές διασήμων και ξεχωριστές στιγμές καθημερινών ανθρώπων στο People, που κυκλοφορεί αυτή την Κυριακή, μαζί με το Πρώτο Θέμα.